Seneca - Triết Gia lỗi lạc của trường phái Khắc Kỷ

Học được gì từ Chủ nghĩa Khắc kỷ?

Bám theo triết lý của ba nhà Khắc kỷ La Mã vĩ đại: Seneca, Epictetus và Marcus Aurelius; “Chủ nghĩa Khắc kỷ 101” là cuốn sách mỏng và đầy giá trị dành cho những ai đang trên hành trình tìm kiếm hạnh phúc.

Hạnh phúc luôn là đích đến mà bất cứ ai cũng muốn đi tìm. Nhưng con đường đó không hề dễ dàng. Nhưng nếu ai đó nói rằng hành trình này chỉ đơn thuần là cách ta nghĩ và có thể tránh xa mọi ưu phiền thì sẽ ra sao?

Nó giúp giải quyết một số vấn đề hằng ngày mà bất cứ ai đang trong quá trình định hình cuộc sống đều phải đối mặt. Với tác phẩm này, triết gia hiện đại John Stellars sẽ bàn về cách ta sống, cách hiểu rõ vị trí của mình trên thế gian này. Cũng như ta sẽ ứng phó thế nào khi gặp sóng cả, cách ta quản lý cảm xúc của bản thân và cư xử với người khác.

Chúng ta kiểm soát được gì?

Sống trong thế giới vật chất của ngày hiện tại, câu hỏi mỗi người vẫn thường đặt ra là chúng ta kiểm soát được gì? Vật chất hay Linh hồn? Tài sản hay Tâm trí? Theo đó, triết gia vĩ đại Socrates đã từng cho rằng của cải vật chất chỉ có giá trị trung lập, bởi ta có thể dùng nó theo cách rất xấu hoặc là rất tốt.

Cũng đồng ý với nhận định trên, các nhà khắc kỷ cho rằng thành tựu, tiền bạc, danh tiếng… đều là “những thứ phiếm định”, và chỉ linh hồn mới là chính yếu, là thứ sau cùng quyết định chất lượng cuộc sống.

Nếu vậy, bằng cách nào để ta tìm được hạnh phúc? Triết gia Epictetus trong các suy ngẫm của mình đã cho thấy rằng tư kiến, động cơ và ham muốn là những thứ mà ta có thể kiểm soát, trong khi hầu hết những thứ còn lại thì ta không thể.

Do ta không toàn quyền điều khiển mọi thứ trong tâm trí mình, nên tư kiến là nền tảng vô cùng quan trọng bởi nó quyết định cách ta hành động. Và vì bản chất của các sự vật – hiện tượng chính là tư kiến ta gán vào chúng, nên nếu làm chủ được tư kiến của bản thân, thì ta sẽ hoàn toàn kiểm soát cuộc sống này.

Từ đó, ta sẽ quyết định điều gì là quan trọng với bản thân, thứ ta muốn, cách ta hành động. Từ đó hạnh phúc hoàn toàn có thể nắm được trong tầm tay ta.

Tác phẩm "Stoicism" của John Schulisch.

Về vấn đề cảm xúc

Rõ ràng cảm xúc là một sản phẩm của tư kiến, nên ta hoàn toàn có khả năng kiểm soát và chịu chịu trách nhiệm với cảm xúc của mình. Ta không thể biết vì sao người khác tức giận hay thấy khó chịu, nhưng ta hoàn toàn có thể thay đổi cách ta nhìn nhận thứ cảm xúc đó, từ đó kiềm nén cảm xúc tiêu cực và tránh tạo ra chúng ngay từ ban đầu.

Theo các nhà khắc kỷ, có ba giai đoạn trong cả quá trình hình thành cảm xúc. Một là “biến động vô thức đầu tiên”, hai là đánh giá trải nghiệm (nằm trong tầm kiểm soát) và ba là cảm xúc nằm ngoài tầm kiểm soát một khi nó được tạo ra. Nên cách tốt nhất là ta cần phải dừng lại, dành chút thời gian, suy nghĩ cẩn trọng về những “biến động ban đầu”, từ đó thay đổi tư kiến của chính chúng ta.

Về việc đối mặt với nghịch cảnh

Do ta không thể kiểm soát những gì xảy đến với mình mà chỉ có thể thay thế góc nhìn về nó, nên triết gia Seneca cho rằng trên thế gian này không có chuyện nào là thật sự xấu, vì chúng thật chất không tốt mà cũng chẳng xấu. Nên đừng nên coi bất hạnh trước mắt là điều tồi tệ, mà hãy rộng lòng đón nó như một thử thách cho ra rèn luyện, thấu hiểu bản thân hơn và cải thiện phẩm cách.

Từ đây các triết gia trên cảnh đưa đến một bài học về sự lường trước, bởi những nghịch cảnh sẽ dễ dàng hơn với những con người đã chuẩn bị sẵn tâm lý. Và việc bỏ hẳn suy nghĩ mọi thứ sẽ diễn ra đúng như hi vọng cũng như mong đợi góp phần giúp ta có sự chấp nhận cũng như sẵn sàng đương đầu với những thử thách.

Tượng của Hoàng đế La Mã Marcus Aurelius – một triết học gia Khắc kỷ.

Về vị trí của ta trong tự nhiên này

Về khía cạnh này, các nhà khắc kỷ có những tư duy khác nhau. Trong khi Epictetus hướng vào bên trong, tập trung vào thứ mà ta có thể kiểm soát, thì hoàng đế La Mã Marcus Aurelius lại hướng ra ngoài và trân trọng trải nghiệm trong cuộc sống này.

Theo đó các nhà khắc kỷ đều đồng ý rằng chúng ta nên chấp nhận thực tế của số phận, của thuyết định mệnh nhân quả, rằng mọi việc trên đời này đã được sắp xếp cũng như có sự tham gia bởi nhiều thành phần nên nó không thể diễn ra theo một cách khác như nó vốn là.

Điều này không hẳn là một thái độ thụ động, bởi nhẽ một khi hiểu được đâu là điều không thể tránh khỏi, thì ta sẽ thấy than vãn là vô nghĩa lý và chỉ gây thêm đau khổ cho chính ta thôi. Do đó, việc tin ta chỉ là một phần của tự nhiên, và vẫn phải chịu tác động từ những thế lực lớn hơn sẽ giúp chúng ta thấu hiểu và sống cuộc đời trọn vẹn.

Về sự sống và cái chết

Có phải chúng ta đang quá lãng phí thời gian trên cuộc đời này? Theo Seneca, đó là sự thật và đang diễn ra. Ông nói con người thường hay theo đuổi những thứ lặt vặt, vô giá trị, hoặc lang thang vô định giữa chính dòng đời mà không hề biết đời sống quá ngắn là bởi ta đang lãng phí quá nhiều thời gian.

Ông cũng mở ra một cánh cửa mới là cách để ta sống từng khoảnh khắc. Đó là việc đừng lo lắng về những gì người khác nghĩ gì về mình. Mà thay vào đó, ta cần ghi nhớ sự thật có phần nghiệt ngã là ta sẽ chết, từ đó trả lời câu hỏi điều gì xứng đáng để theo đuổi. Do đó, nhiệm vụ của ta không phải là cố gắng kéo dài cuộc đời càng lâu càng tốt, mà là đảm bảo rằng mình đang tận hưởng từng ngày.

Về cách chúng ta sống cùng với nhau

Con người về bản chất là động vật chính trị xã hội, nên ta không thể tách rồi bối cảnh chung đó. Theo các nhà khắc kỷ, mỗi người chúng ta là trung tâm của hàng loạt mối bận tâm liên tục, do đó mỗi người phải có trách nhiệm với cộng đồng địa phương nhưng cũng có bổn phận vượt lên phong tục và luật lệ địa phương để quan tâm đến toàn nhân loại này.

Trở thành một người đức hạnh nghĩa là trong mọi mâu thuẫn thì bổn phận thứ hai phải đặt lên trước nhưng không có nghĩa bổn phận đầu tiên là phải biến mất. Cùng với “chủ nghĩa toàn cầu”, ta phải sống trong cuộc sống hài hòa với các thành viên khác, từ đó góp phần làm nên thế giới thật tốt đẹp hơn.

Có thể thấy, tuy đã xuất hiện hàng nghìn năm qua, thế nhưng tư tưởng của các triết gia khắc kỷ vẫn còn hiện diện cho đến ngày nay. Hiểu và nắm bắt được những điều trên sẽ giúp cuộc sống cá nhân trở nên tối ưu, đạt được cân bằng; góp phần vào sự hòa hợp của đời sống chung.

Trích dẫn bởi Tư Duy Khắc Kỷ